Ontwerpen voor democratie
Catherine Koekoek hield een gedreven pleidooi voor democratische infrastructuur en architectuur die bijdraagt aan democratie. Democratie vindt niet alleen plaats via formele instituten en processen, maar ook in informele en alledaagse ruimtes als buurthuizen, wijkcentra en bibliotheken. Maar de grote hoeveelheid buurthuizen, wijkcentra en bibliotheken die gebouwd werden in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw, zijn nu vrijwel allemaal verdwenen. Het lijkt haast onvoorstelbaar dat er in die tijd op grote schaal sprake was van democratisering, bewonersprotest en stadsvernieuwing.
In haar lezing schetste Koekoek hoe decennia van neoliberaal beleid ook binnen de architectuurwereld een kanteling hebben veroorzaakt in wat wordt gezien als denkbaar, wenselijk en succesvol. Ambitie in de architectuur betekende steeds vaker: binnen het bestaande economische systeem een indrukwekkend en spectaculair gebouw neerzetten. Feminisme, democratie en filosofische debatten over stijl en politiek raakten rond de eeuwwisseling uit de mode. Het postmodernisme had afgedaan en er was een idee dat architectuur terug moest naar de basis – gewoon goede gebouwen maken. Maar wanneer architectuur slechts naar zichzelf verwijst, verliest ze de relatie met de sociale, politieke en culturele context, aldus Koekoek.
De huidige crises op het gebied van biodiversiteit en klimaat roepen nu op tot een fundamentele heroriëntatie van de bouwpraktijk. Kunnen de ambities en ideeën die rond de eeuwwisseling leken te hebben afgedaan, daarbij opnieuw richting bieden? Sofie De Caigny noemde het vorig jaar tijdens haar Abe Bonnema Lezing een vorm van “neorealisme”: compromisloos aanvaarden van wat er al is en van daaruit, bescheiden en met aandacht voor productie, veel rijkere architectuur maken. Koekoek pleit voor ecologisch en feministisch denken in de architectuur. Vanuit de veeleisende realiteit dat álles ergens vandaan komt, gelooft ze dat architecten bij uitstek goed zijn toegerust om – vanuit de modder – schitterende architectuur te doen ontstaan. Met zorg ontworpen democratische ruimtes kunnen volgens haar werken als symbool voor de alledaagse democratie – en ruimte maken waarin zelfs de zachtste stemmen luid weerklinken.
Het evenement vanuit het Rijksmuseum is te bekijken via een opgenomen livestream.
Foto: Jan-Kees Steenman